Cờ tàn cờ tướng: những thế cơ bản người mới cần biết

Nguyên tắc chung khi vào cờ tàn

Cờ tàn là giai đoạn còn ít quân trên bàn, mỗi nước đi đều có thể quyết định thắng, hòa hay thua. Biết thế nào là thắng chắc, thế nào chỉ là hòa giúp bạn quyết định ngay từ trung cuộc nên đổi quân hay giữ quân. Bài này giả định bạn đã biết cách đi của từng quân; nếu chưa, hãy xem luật chơi cờ tướng trước.

Tướng cũng là một quân tấn công

Ở trung cuộc, tướng chỉ nên ngồi yên trong cung. Sang cờ tàn, khi đối phương không còn đủ quân để đe dọa, tướng trở thành một quân hữu ích. Tướng không ra khỏi cung được, nhưng nó khống chế cả cột mà nó đang đứng nhờ luật lộ mặt tướng, như phần dưới sẽ giải thích.

Hơn quân thì đổi, kém quân thì giữ

Khi bạn đang hơn quân, mỗi lần đổi ngang một cặp quân là khoảng cách lực lượng càng rõ rệt và đối phương càng khó gỡ. Ngược lại, khi đang kém, hãy tránh đổi quân và giữ sĩ tượng để phòng thủ, vì nhiều thế cờ tàn ít quân là thế hòa.

Giá trị quân thay đổi ở cờ tàn

• Tốt qua sông trở nên rất quý. Một con tốt có thể quyết định ván cờ khi bàn đã thưa quân.
• Pháo yếu đi khi bàn trống, vì muốn ăn hay chiếu đều phải có ngòi.
• Mã linh hoạt hơn khi ít quân cản chân.
• Sĩ và tượng là lá chắn của tướng. Đừng dễ dàng đổi chúng đi khi đối phương còn quân tấn công.

Tốt không đi lùi

Tốt đã tiến thì không lùi lại được. Đừng đẩy tốt xuống tận hàng cuối của đối phương nếu không cần, lý do nằm ở phần tốt cao và tốt đáy dưới đây.

Lộ mặt tướng: vũ khí của bên tấn công

Luật cờ tướng không cho hai tướng đối mặt nhau trên cùng một cột mà không có quân nào đứng giữa. Ở cờ tàn, luật này biến tướng của bạn thành một con xe "vô hình" khống chế cả cột.

Ví dụ: tướng Đỏ đứng ở cột giữa (cột 5), giữa hai tướng không còn quân nào. Khi đó tướng Đen không được bước vào cột giữa, vì làm vậy là tự đối mặt tướng. Tướng Đen chỉ còn các điểm ở hai cột biên của cung để di chuyển.

Hầu hết các thế thắng cơ bản đều dùng ý tưởng này: dùng tướng của mình chiếm cột giữa để thu hẹp chỗ đứng của tướng đối phương, rồi dùng quân còn lại để chiếu bí. Khi tính nước, đừng quên kiểm tra cả trường hợp ngược lại: một quân của bạn đang đứng chắn giữa hai tướng có thể bị ghim, không được phép rời cột.

Xe đơn thắng tướng trơ

Thế cơ bản nhất: bạn còn tướng và một xe, đối phương chỉ còn tướng ("tướng trơ"). Đây là thế thắng, và cách thắng dựa vào lộ mặt tướng.

1. Đưa tướng của bạn vào cột giữa, đúng cột không có quân chắn với tướng đối phương. Tướng đối phương bị đẩy ra một bên cột biên của cung.
2. Dùng xe khóa hàng ngang để không cho tướng đối phương lên cao, dồn nó dần về hàng cuối.
3. Khi tướng đối phương đã bị dồn vào cột biên của cung, dùng xe chiếu dọc theo đúng cột đó.

Lúc này tướng đối phương không thể đi ngang vào cột giữa (đối mặt tướng), không thể ra ngoài cung, còn đi lên hay đi xuống thì vẫn nằm trên cột bị xe chiếu. Đó là chiếu bí.

Điều cần cẩn thận duy nhất là đừng đặt xe ở nơi tướng đối phương ăn được, tức là ô liền kề với nó mà không có quân bảo vệ. Hãy chiếu từ xa.

Tốt cao và tốt đáy

Một con tốt cùng tướng có thể thắng tướng trơ, nhưng phụ thuộc vào vị trí con tốt.

• Tốt cao là tốt chưa xuống hàng cuối của đối phương, còn đứng ở hàng trên, gần cung. Tốt cao kết hợp với tướng chiếm cột giữa có thể khống chế các điểm trong cung và dồn tướng đối phương đến chỗ bị chiếu bí.
• Tốt đáy (còn gọi là lão tốt) là tốt đã xuống tới hàng cuối cùng. Vì tốt không được đi lùi, từ hàng đáy nó chỉ còn đi ngang được, không khống chế được các điểm phía trên. Tốt đáy một mình thường không thắng được tướng trơ.

Bài học rút ra: ở cờ tàn, đừng vội đẩy tốt xuống đáy. Một con tốt dừng ở độ cao vừa phải, sát cung đối phương, thường mạnh hơn nhiều so với con tốt đã đi hết đường. Khi có hai tốt, hãy cho chúng đi sát nhau để bảo vệ nhau và cùng khống chế cung.

Pháo cần ngòi

Pháo chỉ chiếu hoặc ăn được khi nhảy qua đúng một quân. Ở cờ tàn, điều này quyết định khả năng thắng của pháo.

• Pháo đơn không thắng được tướng trơ. Khi chỉ còn hai tướng và một pháo, không có quân nào làm ngòi, pháo không chiếu được. Tướng của bạn cũng không làm ngòi theo cột được, vì như vậy hai tướng sẽ đối mặt.
• Pháo kèm sĩ thì khác: con sĩ trong cung của bạn có thể làm ngòi, tướng của bạn khống chế cột giữa, và bên tấn công thường dồn được tướng đối phương để chiếu bí.

Cách nghĩ chung khi còn pháo ở cờ tàn: trước khi tính chiếu, hãy hỏi "ngòi ở đâu?". Nếu cần, chủ động đặt một quân của mình vào đúng chỗ để làm ngòi cho pháo.

Thế thắng, thế hòa và lỗi hay gặp

Một vài kết luận quen thuộc

Những thế dưới đây là kiến thức phổ biến trong sách cờ tàn, nên biết để quyết định có nên đổi quân hay không:

• Xe đơn thường thắng mã đơn hoặc pháo đơn khi bên kia không còn sĩ tượng che chắn, vì xe khống chế được nhiều đường hơn hẳn.
• Đơn xe khó thắng sĩ tượng toàn. Một xe đối đầu tướng có đủ hai sĩ hai tượng thường chỉ hòa, vì sĩ tượng che kín cung. Nếu bạn còn một xe và đối phương chỉ còn sĩ tượng, hãy cố giữ thêm một con tốt hoặc một quân nữa trước khi đổi hết.
• Mã và tốt là bộ đôi tấn công tốt ở cờ tàn: mã nhảy được vào những điểm mà tốt không bảo vệ được, còn tốt cao giúp khống chế cung.

Nếu bạn không chắc một thế là thắng hay hòa, nguyên tắc an toàn là: còn quân thì đừng vội đổi hết, và luôn giữ lại ít nhất một con tốt qua sông.

Những lỗi hay gặp ở cờ tàn

• Chiếu liên tục mà không có kế hoạch. Chiếu nhiều không có nghĩa là gần thắng. Đôi khi một nước im lặng để khóa đường đi của tướng còn hiệu quả hơn.
• Lặp lại nước đi. Theo luật, lặp lại thế cờ ba lần là hòa. Khi đang hơn, hãy đổi cách đi thay vì đi đi lại lại.
• Quên luật 60 nước. Nếu mỗi bên đi 60 nước mà không ăn quân, ván cờ hòa. Bên hơn quân cần có kế hoạch dồn tướng rõ ràng, không đi lòng vòng.
• Để xe bị tướng ăn. Khi chiếu sát cung, kiểm tra xem quân của bạn có được bảo vệ không.

Luyện cờ tàn trên Kỳ Đình

Cờ tàn học nhanh nhất bằng cách tự đi. Hãy chơi cờ tướng với máy ở mức Dễ để tập dồn tướng khi đang hơn quân, rồi lên mức Vừa và Khó để thử khả năng giữ hòa khi kém quân. Muốn biết các ván của mình bắt đầu thế nào, xem thêm bài khai cuộc cờ tướng cơ bản. Khi đã tự tin, ghép cặp với người chơi thật hoặc ghé trang cờ tướng online của Kỳ Đình. Miễn phí, không quảng cáo, không cần tài khoản.